Strona 1 z 4
Geneza NATO
Po II wojnie śwaitowej, w latach 1945-1949, stojąc przed naglącą potrzebą odbudowy gospodarczej, państwa zachodnioeuropejskie i ich północnoamerykańscy sojusznicy z niepokojem obserwowali ekspansjonistyczną politykę i działania Związku Radzieckiego. Zachodnie rządy, wykonując przyjęte przez siebie zobowiązania z czasów wojny w sprawie redukcji własnych potencjałów obronnych i demobilizacji wojsk, z rosnącym niepokojem przyjmowały z biegiem czasu coraz bardziej oczywiste sygnały, że kierownictwo radzieckie zamierza zachować pełne stany swoich sił zbrojnych. Ponadto w świetle deklarowanych celów ideologicznych radzieckiej partii komunistycznej jasne było, że apele o poszanowanie Karty Narodów Zjednoczonych oraz międzynarodowych porozumień zawartych po zakończeniu wojny nie gwarantują suwerenności i niepodległości państw demokratycznych, stojących przed groźbą zewnętrznej agresji lub wewnętrznej działalności wywrotowej. Obawy te potęgowało narzucenie niedemokratycznych form rządzenia, tłumienie opozycji, a także nieprzestrzeganie podstawowych praw człowieka i swobód obywatelskich w wielu państwach Europy Środkowej i Wschodniej, jak również w innych częściach świata.
W latach 1947-1949 nastąpiło wiele dramatycznych wydarzeń politycznych. Znalazły się wśród nich takie, które bezpośrednio zagroziły suwerenności Grecji, Norwegii, Turcji i innych państw zachodnioeuropejskich, czerwcowy przewrót w 1948 r. w Czechosłowacji, a także nielegalna blokada Berlina rozpoczęta w kwietniu tego samego roku.
Podpisanie Traktatu Brukselskiego w marcu 1948 r. świadczyło o zdecydowaniu pięciu zachodnioeuropejskich państw: Belgii, Francji, Holandii, Luksemburga i Wielkiej Brytanii, w kwestii utworzenia wspólnego systemu obronnego oraz umocnienia powiązań między sobą, tak by mogły one przeciwstawić się ideologicznym, politycznym i wojskowym zagrożeniom zwróconym przeciwko ich bezpieczeństwu. Kolejnym krokiem stały się negocjacje ze Stanami Zjednoczonymi i Kanadą w sprawie utworzenia jednolitego Sojuszu Północnoatlantyckiego opartego na gwarancjach bezpieczeństwa oraz wspólnych zobowiązaniach między Europą i Ameryką Północną. Dania, Islandia, Norwegia, Portugalia i Włochy zostały zaproszone przez członków Traktatu Brukselskiego do udziału w tym procesie. Rokowania zakończyły się podpisaniem Traktatu Waszyngtońskiego w kwietniu 1949 r., powołującego do życia wspólny system bezpieczeństwa, oparty na partnerstwie między tymi dwunastoma państwami. W 1952 r. przystąpiły do Traktatu Grecja i Turcja. Republika Federalna Niemiec wstąpiła do Sojuszu w 1955 r., w 1982 r. członkiem NATO została Hiszpania.
Sojusz Północnoatlantycki został więc utworzony na podstawie Traktatu między państwami członkowskimi i każde państwo wstąpiło doń dobrowolnie po przeprowadzeniu debaty publicznej i stosownej procedury parlamentarnej. Traktat gwarantuje tym państwom suwerenne prawa, jak również zobowiązania międzynarodowe zgodnie z Kartą Narodów Zjednoczonych. Zobowiązuje on każde państwo członkowskie do dzielenia zagrożeń i odpowiedzialności oraz korzyści płynących ze zbiorowego bezpieczeństwa, a także wymaga, aby każde z nich zobowiązało się do niewstępowania do jakiegokolwiek międzynarodowego porozumienia, które stałoby w sprzeczności z Traktatem.
Struktura Organizacyjna
W strukturze organizacyjnej NATO wyodrębnia się dwie części: polityczną, która odpowiada za współpracę polityczną państw członkowskich, tworzenie i wprowadzanie wspólnej polityki Paktu, kierowanie administracją, tworzenie i wdrażanie mechanizmów współpracy sojuszników w zakresie ekonomicznym, szkoleniowym, naukowo-badawczym i kulturalnym oraz wojskową, złożoną z dowództw różnych szczebli i podporządkowanych im wojsk, wykonującą zadania nakreślone przez cywilne organy polityczne.
Organizacja polityczna
Struktury polityczne NATO pełnią funkcje nadrzędne wobec organów wojskowych. W ich skład wchodzą dwa typy instytucji różniących się między sobą uprawnieniami, wykonywanymi funkcjami i statusem prawnych, tj.:
- reprezentacje narodowe;
- instytucje międzynarodowe NATO.
Reprezentacje narodowe to przedstawicielstwa krajów członkowskich przy Sojuszu znajdujące się w Kwaterze Głównej NATO w Brukseli. Reprezentują one własne państwa podczas obrad instytucji Paktu, pełnią funkcje łącznikowe, zapewniają swoim rządom możliwość stałego komunikowania się z organami NATO oraz reprezentacjami innych państw. Na czele misji narodowej stoi ambasador lub stały przedstawiciel reprezentujący dany kraj członkowski w Radzie Północnoatlantyckiej. Misje narodowe są niezależne wobec urzędników Sojuszu, podlegają jedynie swoim rządom. Wielkość misji zależy od znaczenia danego kraju w Pakcie oraz wielkości sił wydzielonych przez dany kraj do działania w ramach NATO.
Instytucje międzynarodowe wspomagają pracę misji narodowych i nadzorują wspólne przedsięwzięcia państw NATO.
Komitet Planowania Obrony (DPC - Defence Planning Committee), w skład którego wchodzą Stali Przedstawiciele wszystkich członków Sojuszu, formułuje wytyczne dotyczące polityki wojskowej Paktu, podejmuje decyzję odnośnie do wspólnego planowania obronnego, wielkości sił wojskowych wydzielonych na potrzeby Sojuszu i wielkości wydatków obronnych poszczególnych państw członkowskich. Dwa razy w roku DPC obraduje na szczeblu ministrów obrony, czasami również organizowane są spotkania Komitetu z udziałem ministrów spraw zagranicznych i finansów. W zakresie obronności Komitet posiada te same uprawnienia, co Rada Północnoatlantycka. Komitety podporządkowane Komitetowi Planowania Obrony, np. Komitet Oceny Obrony (DRC), przygotowują jego obrady, stosowne dokumenty robocze, rozpowszechniają i wdrażają podjęte przez Komitet decyzje.
Grupa Planowania Nuklearnego (NPG - Nuclear Planning Group) jest forum, na którym członkowie Sojuszu konsultują wszystkie problemy związane z rolą broni jądrowej w polityce odstraszania i obrony NATO. Grupa odbywa swoje posiedzenia na szczeblu ministrów obrony oraz Stałych Przedstawicieli w randze ambasadora. Na spotkaniach NPG, z udziałem wszystkich członków Sojuszu, omawia się szeroki zakres tematów dotyczących polityki nuklearnej Paktu. Dyskusje dotyczące roli sił nuklearnych, problemów rozmieszczenia, zabezpieczenia i bezpieczeństwa broni nuklearnej, ich zdolności do przetrzymania ataków przeciwnika, systemów łączności i przekazywania danych, kontroli zbrojeń nuklearnych i innych aktualnych kwestii. Zarówno sama polityka jak i jej procedury konsultacyjne są stale oceniane i modyfikowane zależnie od bieżących uwarunkowań.
Prace Grupy Planowania Nuklearnego przygotowuje jej Grupa Sztabowa, złożona z reprezentantów delegacji narodowych krajów uczestniczących w pracach NPG. Spotkania Grupy Sztabowej odbywają się raz na tydzień lub częściej, zależnie od potrzeby.
Komitety specjalistyczne np. Komitet Infrastruktury, Komitet NATO ds. Naftociągów, Komitet Koordynacyjny i Weryfikacji i wiele innych, spełniają ważną rolę w zapewnieniu sprawnego działania Paktu. W każdym z ponad 200 komitetów państwa członkowskie mają swoich przedstawicieli. Są nimi albo eksperci cywilni albo oficerowie. Komitety te umożliwiają członkom Sojuszu konsultowanie wszystkich inicjatyw NATO, wypracowanie wspólnych decyzji w rozmaitych obszarach działalności Paktu.
Sztab Międzynarodowy zapewnia fachową obsługę radom i komitetom NATO, prowadzi prace związane ze wspólnymi przedsięwzięciami Sojuszu, np. planowanie obronne, rozbudowa infrastruktury. W skład Sztabu wchodzą cywilni pracownicy ze wszystkich krajów członkowskich, podzieleni na pięć oddziałów, które z kolei dzielą się na dyrektoriaty. Poszczególne oddziały, na czele których stoją asystenci Sekretarza Generalnego, zajmują się następującymi dziedzinami:
- Oddział Spraw Politycznych, odpowiada za tworzenie polityki międzynarodowej Paktu, wypracowanie stanowisk NATO w najważniejszych problemach międzynarodowych, współpracę ekonomiczną państw członkowskich, współpracę z krajami partnerskimi;
- Oddział Planowania i Polityki Obronnej, prowadzi i koordynuje politykę wspólnego planowania obronnego państw członkowskich;
- Oddział Zabezpieczenia Obrony, koordynuje działania państw członkowskich w zakresie rozwoju technologii wojskowych i dostaw uzbrojenia dla armii narodowych;
- Oddział Infrastruktury, Logistyki i Planowania w Sytuacjach Nadzwyczajnych Zagrożeń, zajmuje się działaniami w zakresie przygotowań pozawojskowych, tj. ochroną ludności cywilnej w przypadku klęsk żywiołowych, współpracą w dziedzinie telekomunikacji;
- Oddział Nauki i Środowiska odpowiada za współpracę naukowo-techniczną członków Paktu oraz wspólne projekty w dziedzinie ochrony środowiska.
Sekretarz Generalny NATO, osoba cywilna, jest najwyższym urzędnikiem Sojuszu Północnoatlantyckiego. Zarządza i nadzoruje pracę międzynarodowych organów NATO, dba o harmonijną współpracę państw członkowskich. Sekretarza Generalnego wybiera na 4-letnią kadencję Rada Północnoatlantycka. Sekretarz Generalny jest zwierzchnikiem wszystkich urzędników międzynarodowej części Paktu, prowadzi obrady Rady Północnoatlantyckiej, Komitetu Planowania Obrony, Grupy Planowania Nuklearnego, a także wielu ważniejszych komitetów. Nadzoruje wykonywanie uchwał tych organów, opracowuje szczególnie ważne raporty. Ma obowiązek reprezentowania NATO na arenie międzynarodowej.
W razie nieobecności, obowiązki przejmuje jego zastępca, który także kieruje pracami niektórych komitetów.
Sekretarzem Generalnym NATO jest od 1 sierpnia 2009 r. Duńczyk, Anders Fogh Rasmussen. Poza oddziałami Sztabu Międzynarodowego, nad którymi Sekretarz sprawuje nadzór przez swoich asystentów, kilka biur podlega mu bezpośrednio, tj.:
- Sekretariat Wykonawczy, który wspiera prace Rady Północnoatlantyckiej, Komitetu Planowania Obrony i Grupy Planowania Nuklearnego oraz zapewnia obsługę Centrum Sytuacyjnego NATO;
- Biuro Informacji i Prasy, które zbiera, przetwarza i rozpowszechnia informacje o działaniach Paktu, utrzymuje kontakty z mediami;
- Biuro Bezpieczeństwa NATO, które reguluje dostęp do tajemnic Sojuszu, obieg informacji niejawnych.
Instytucje wojskowe części politycznej
Komitet Wojskowy wchodzi w skład części politycznej struktury NATO. Reprezentowani są w nim szefowie obrony państw członkowskich Sojuszu. Komitet jest najwyższą władzą wojskową w NATO. Głównym zadaniem Komitetu Wojskowego jest koordynowanie działań Paktu we wszystkich kwestiach o ściśle militarnym charakterze. Wszystkie działania Komitetu odbywają się pod politycznym nadzorem Rady Północnoatlantyckiej, co jest odzwierciedleniem zasady dominacji instytucji cywilnych w Pakcie. W praktyce decyzje Komitetu wymagają zawsze aprobaty Rady, zaś jego rola w kierowaniu siłami zbrojnymi Sojuszu jest ograniczona do przekazywania decyzji Rady.
Spośród wysokich rangą oficerów armii państw członkowskich szefowie obrony sojuszników wybierają na 4-letnią kadencję Przewodniczącego Komitetu Wojskowego. Kieruje on bieżącymi pracami Komitetu, przewodniczy jego obradom. Występując w imieniu Komitetu, wydaje zalecenia Międzynarodowemu Sztabowi Wojskowemu i reprezentuje Komitet na posiedzeniach organów wyższych szczebli. Z racji zajmowanego stanowiska pełni też istotną funkcję wojskowego rzecznika Sojuszu w kontaktach z mediami. Działania Komitetu Wojskowego wspierają liczne specjalistyczne komitety wojskowe.
Międzynarodowy Sztab Wojskowy (IMS - International Military Staff) jest merytorycznym organem Komitetu Wojskowego. IMS składa się z kilkuset oficerów i podoficerów z sojuszniczych armii. Sztab planuje, ocenia i przedstawia Komitetowi Wojskowemu zalecenia w sprawach wojskowych oraz odpowiada za właściwe wdrażanie jego postanowień. Pracami Sztabu kieruje dyrektor IMS w randze generała, któremu podlega sześciu asystentów odpowiedzialnych za pracę sekretariatu i oddziałów Sztabu:
- Oddział Polityki i Planowania, przygotowuje długoterminowe analizy polityczno-wojskowe dla potrzeb Sojuszu oraz odpowiada za sprawy związane z bezpieczeństwem międzynarodowym i operacjami pokojowymi;
- Oddział Operacyjny, opracowuje bieżące plany operacyjne Paktu, zajmuje się sprawami zmian w strukturze sił zbrojnych sojuszniczych armii oraz międzynarodowymi programami szkolenia;
- Oddział Logistyki i Zasobów, odpowiada za koordynację planowania państw Paktu w dziedzinie logistyki, infrastruktury, finansów i zasobów ludzkich;
- Oddział Łączności i Systemów Informacyjnych, opracowuje i nadzoruje wdrażanie norm na polu funkcjonowania systemów dowodzenia, łączności i obiegu informacji w Sojuszu;
- Oddział Uzbrojenia i Standaryzacji, koordynuje działanie członków Paktu w dziedzinie zbrojeń oraz zapewnia współdziałanie przy wypracowywaniu standardów dotyczących uzbrojenia;
- Oddział Wywiadu, koordynuje przygotowanie i rozpowszechnianie materiałów wywiadowczych zebranych przez członków NATO (Pakt nie posiada własnego wywiadu), przygotowuje raporty analizujące potencjalne zagrożenia dla bezpieczeństwa krajów członkowskich.